Do towarzyszy z Międzynarodowego Stowarzyszenia Robotników
Le Locle i La Chaux-De-Fonds

Był czas, kiedy burżuazja, obdarzona taką samą siłą żywotną i stanowiąca jedyną klasę historyczną, przedstawiała ten sam widok braterstwa i jedności, zarówno w czynach jak w myślach. To był najpiękniejszy okres tej klasy, niewątpliwie zasługującej na szacunek, lecz potem bezsilnej, tępej i bezpłodnej. Była to epoka jej najpotężniejszego rozwoju. Taką była burżuazja przed wielką rewolucją 1793 roku; taką jeszcze była, choć w o wiele słabszym stopniu, przed rewolucjami lat 1830 i 1848.

Wówczas burżuazja zdobywała dopiero świat, nową pozycję w społeczeństwie i, zorganizowana do walki, rozumna, śmiała, czerpiąca swoją siłę z prawa powszechnego, obdarzona była potęgą nie do zwalczenia - sama jedna wznieciła trzy rewolucje przeciwko zjednoczonym siłom monarchii, szlachty i kleru.

W owej epoce burżuazja stworzyła również międzynarodowe, uniwersalne, potężne stowarzyszenie - Wolnomularstwo.

Gdyby ktoś chciał wyrobić sobie sąd o Wolnomularstwie ubiegłego stulecia, czy nawet początku stulecia bieżącego, na podstawie tego, czym ono jest obecnie, zrobiłby poważny błąd. Rozwój, początkowo wzrastająca siła, a później zmierzch Wolnomularstwa - instytucji w najwyższym stopniu burżuazyjnej - był w pewnym stopniu wyrazem intelektualnego i moralnego rozwoju, potęgi i upadku burżuazji. Obecnie instytucja ta upadła, zniżyła się do roli smutnej, starej gadatliwej intrygantki, stała się zerem, czymś niepotrzebnym, niekiedy szkodliwym, a zawsze śmiesznym. Ale przed rokiem 1830, a zwłaszcza przed rokiem 1793, zebrawszy w swym łonie wszystkie, z nielicznymi tylko wyjątkami, najwybitniejsze umysły, najpłomienniejsze serca, najdumniejsze pragnienia, najodważniejsze charaktery - stanowiła ona organizację aktywną, potężną i naprawdę pożyteczną. Wcielała ona i wprowadzała z zapałem w życie humanitarne idee XVIII stulecia. Wszystkie te wielkie zasady ludzkiej wolności, równości, braterstwa, rozumu i sprawiedliwości, początkowo opracowane teoretycznie przez filozofię tego stulecia, stały się w łonie Wolnomularstwa praktycznymi dogmatami i - jako podstawy nowej moralności i polityki - duszą gigantycznego przedsięwzięcia burzenia i odbudowy. Wolnomularstwo w owym okresie było tylko wszechświatową konspiracją rewolucyjnej burżuazji przeciwko tyranii feudalnej, monarchicznej i boskiej. To była Międzynarodówka burżuazji.

Wiadomo, że prawie wszyscy główni aktorzy pierwszej rewolucji to wolnomularze i że kiedy rewolucja wybuchła, znalazła dzięki Wolnomularstwu oddanych, możnych przyjaciół i sojuszników we wszystkich innych krajach, co z pewnością bardzo pomogło jej osiągnąć zwycięstwo. Ale jest też rzeczą oczywistą, że zwycięstwo rewolucji zadało śmiertelny cios Wolnomularstwu. Rewolucja bowiem spełniła w znacznym stopniu żądania burżuazji, dała jej możność zajęcia miejsca arystokracji szlacheckiej, i w ten sposób burżuazja, będąca przez tak długi czas klasą wyzyskiwaną i uciemiężoną, stała się naturalną koleją rzeczy (Klasą uprzywilejowaną, wyzyskującą, ciemiężącą, konserwatywną i reakcyjną, przyjaciółką i najpewniejszą podporą Państwa. Po zamachu stanu Napoleona I Wolnomularstwo stało się na większej części kontynentu europejskiego instytucją cesarską.

Restauracja w pewnej mierze je wskrzesiła. Burżuazja - zmuszona pod groźbą powrotu dawnego porządku odstąpić zdobyte w pierwszej rewolucji miejsce kościołowi zjednoczonemu z arystokracją - z konieczności stała się znowu rewolucyjna. Ale jakaż była różnica między tą odgrzewaną rewolucyjnością a rewolucyjnością płomienną i potężną, która ją ożywiała w końcu ubiegłego stulecia! Wówczas burżuazja była szczera, poważnie i naiwnie wierzyła w prawa człowieka, ożywiał ją i inspirował duch burzenia i odbudowy, znajdowała się w pełni rozwoju swych sił i inteligencji; nie podejrzewała jeszcze, że dzieli ją przepaść od ludu; siebie uważała za przedstawicielkę ludu, czuła się nią i istotnie nią była. Reakcja termidoriańska i spisek Babeufa pozbawiły ją tego złudzenia na zawsze. Wówczas powstała przepaść, która dzieli lud pracujący od burżuazji wyzyskującej, panującej i używającej; aby przepaść tę zasypać, trzeba poświęcić całą bez reszty klasę burżuazji, całą jej uprzywilejowaną egzystencję.

Toteż już nie cała burżuazja, lecz tylko jej część zorganizowała nowe po Restauracji sprzysiężenie przeciwko rządom klerykalnym, szlacheckim i przeciwko prawowitym królom.

W moim następnym liście rozwinę przed Wami - jeżeli mi pozwolicie - moje poglądy na to ostatnie stadium liberalizmu konstytucyjnego i karbonaryzmu burżuazyjnego.

| List pierwszy | List drugi | List trzeci | List czwarty | List piąty | Patriotyzm fizjologiczny |
Patriotyzm (ciąg dalszy) | Patriotyzm (ciąg dalszy) | Patriotyzm (ciąg dalszy) |